Kiedy TVP rozpoczęła emisję Refleksji Obywatelskich, przewidywano omówienie w audycjach najwyżej trzech, czterech tematów. W praktyce okazało się, że cykl audycji pod tym tytułem nadawany był w odcinkach 15 minutowych, przez dwa lata, a poruszono w nim osiemdziesiąt osiem tematów. Fakt, że audycje spotkały się z zainteresowaniem telewidzów, czemu dawali wyraz w licznych listach, a także w bezpośrednich rozmowach, skłania do przypuszczenia, iż poruszana problematyka ma. znaczenie bardziej trwałe, niżby to wynikało z naturalnej ulotności programów telewizyjnych. Ponieważ telewidzowie niejednokrotnie zapytywali, w jaki sposób i gdzie mogliby się zapoznać z tekstami poszczególnych audycji, uznano za celowe zebranie i opublikowanie ich w postaci internetowej. Rozważania telewizyjne łączyły się tematycznie z cyklem felietonów publikowanych na łamach „Trybuny Ludu". Co więcej, niejednokrotnie felieton był punktem wyjścia do rozważań telewizyjnych, które z kolei w wielu wypadkach precyzowano i konkretyzowano w druku. Stąd więc prezentowany zbiór w jednakowej mierze wywodzi się z Refleksji Obywatelskich, jak i cyklu Postawy. O tym, że filozofia i etyka marksizmu ściśle wiążą się z praktyką społeczną,wie każdy, kto nawet w sposób powierzchowny z tą filozofią się zetknął. Jednakże czymś innym jest prowadzenie naukowego wywodu na temat związku teorii z praktyką, czymś innym natomiast są próby przekładu ogólnych twierdzeń teoretycznych, a także wartościowań etycznych, na język codzienności. Takim właśnie próbom przekładu poświęcona jest niniejsza publikacja. Jej założeniem jest twierdzenie, zgodnie z którym ogólne zasady i prawa nic realizują się ponad czy poza człowiekiem, lecz są wyrażane poprzez jego postawy, wybory ideowe, polityczne i mo-ralnc. a także sposób działania. Do założeń tych należy również uznanie faktu, że kształty stosunków międzyludzkich, struktury i funkcje zakładów i instytucji nie są raz na zawsze dane i określone przez podstawowe zasady, na których zbudowane jest nasze społeczeństwo. Mówiąc inaczej, sam fakt przynależności kogoś lub czegoś, a więc jednostki czy grupy, zakładu czy instytucji do ogólniejszego układu jeszcze nie przesądza o jego socjalistycznym charakterze. Charakter ten musi być stale wypracowywany, kontrolowany i korygowany. Jest to zatem proces ciągły, będący rezultatem świadomych ludzkich działań, a nie ustabilizowany, niezmienny stan rzeczy. Dlatego też analiza stosunków międzyludzkich zachodzących w różnorodnych układach społecznych, rozważanie sposobu funkcjonowania zespołów ludzkich w różny sposób zorganizowanych ma nie tylko znaczenie poznawcze, lecz również praktyczne. Należy wiedzieć, jakie są blaski i cienie życia społecznego, by móc świadomie zbliżać je maksymalnie do postulowanych ideałów. Na drugie miejsce w sposób naturalny wysuwa się problematyka jakości warunków życia. 1 tak właśnie zatytułowany jest rozdział omawiający wszelkie relacje i okoliczności, które wpływają na to, czy człowiek — nie tylko w miejscu pracy, lecz również wszędzie tam, gdzie komunikuje się z innymi ludźmi — może czuć się pełnoprawnym, szanowanym członkiem społeczności, czy też w sposób nieuprawniony poddawany jest napięciom i naciskom, napotyka całkowicie zbędne trudności. W rozdziale tym chodzi przede wszystkim o te warunki życia, których kształt i charakter nie są wyznaczone przez materialno-techniczną bazę, lecz właśnie przez układy zależne od samych ludzi. Wiele istotnych problemów powstaje na styku obywatel — urząd. Są to zagadnienia o różnej randze, znaczeniu i zasięgu. Mogą one dotyczyć relacji urzędnik—interesant, mogą wszakże wiązać się z najbardziej ogólnymi zagadnieniami postaw obywatelskich. Każdy problem z tej dziedziny, niezależnie od rangi i zasięgu, ogniskuje w sobie najbardziej istotne kwestie społeczno-polityczne. Rzadko obywatel komunikuje się bezpośrednio z państwem jako takim. Najczęściej jest to kontakt poprzez różnego rodzaju agendy i instytucje oraz ludzi tam zatrudnionych. Relacje w tych układach mają tedy poważne znaczenie dla postaw obywatelskich. W okresie minionego trzydziestolecia można było obserwować w Polsce ciągłe przemiany moralności i obyczaju. Jest to proces całkowicie naturalny w społeczeństwie, którego rozwój ma nie tylko charakter ilościowy, ale polega również na radykalnych przemianach form życia. W związku z tym wszakże powstają różnego rodzaju konflikty i nieporozumienia, występują nie tylko przemiany planowane i pożądane, lecz także zjawiska negatywne, stanowiące uboczny produkt zasadniczych przekształceń społecznych. Te właśnie kwestie zgrupowano w rozdziale zatytułowanym „Moralność i obyczaje". Nie sposób mówić o istotnych kwestiach współczesności bez uwzględniania specyficznych potrzeb i problemów ludzi dzielonych z punktu widzenia ich przynależności do określonej kategorii wieku. Poza sprawami o charakterze ogólnospołecznym, istnieją specyficzne problemy młodzieży, ludzi w sile wieku, czy też osób w wieku emerytalnym. Te właśnie zagadnienia omawiano w rozdziale „W kategoriach wieku".